De meest bijzondere begraafplaatsen in Nederland om te bezoeken

Home » Bestemmingen » Nederland » De meest bijzondere begraafplaatsen in Nederland om te bezoeken

Het is misschien wat morbide, maar ik kom graag op begraafplaatsen. De symboliek, de rust en vaak ook de natuur, ze oefenen een onweerstaanbate aantrekkingskracht op me uit. Dus ja, ik kom nogal eens op bijzondere begraafplaatsen en heb er ook al meerdere artikelen aan gewijd. Tijd voor een overzichtsartikel met mijn persoonlijke favorieten.

Oude Kerkhof Roermond, één van de meest bijzondere begraafplaatsen van Nederland

De meest bijzondere begraafplaatsen van Nederland

De meest bijzondere begraafplaatsen in Nederland zijn:

  1. Het Vierde Gesticht, Veenhuizen
  2. Duitse oorlogsbegraafplaats in Ysselsteyn (de grootste)
  3. Begraafplaats Son en Breugel (de kleinste)  
  4. Ter navolging, Scheveningen
  5. Zorgvlied
  6. Graf van Lepejou
  7. Oude begraafplaats Roermond
  8. Oterdum
  9. Pestkerkhof
  10. Amerikaanse begraafplaats
  11. Mausoleum Coopersburg
  12. Ommerschans
  13. Oude Kerk, Hoogzand in Oostermeer
  14. Prehistorische paalgraven en hunebedden

Deze bijzondere begraafplaatsen zijn eigenlijk overdag altijd gewoon open en kun je dus bezoeken. In het overzichtskaartje hieronder kun je zien waar je ze kunt vinden.

Het Vierde Gesticht

Een van de meest bijzondere begraafplaatsen van Nederland is “Het Vierde Gesticht” in Veenhuizen. Ooit was Veenhuizen een Kolonie van Weldadigheid, waar klaplopers en zwervers konden bouwen aan wat de maatschappij voor ogen hield als een beter leven. Soms vrij, maar vaak ook gedwongen en onvrij. Tot Veenhuizen een gewone staatsgevangenis werd en er al helemaal niets vrij meer aan was.

Veenhuizen bestond uit drie gestichten. Het Vierde Gesticht was de bijnaam van de lokale begraafplaats. De monumentale begraafplaats is nog altijd een van de meest bijzondere begraafplaatsen van Nederland met opvallend veel graftrommels. Wie Veenhuizen bezoekt mag eigenlijk niet aan deze begraafplaats voorbijgaan.

>>> Lees meer over Het Vierde Gesticht in Veenhuizen

Het Vierde Gesticht in Veenhuizen, begraafplaats van de Kolonie van Weldadigheid

Duitse Oorlogsbegraafplaats in Ysselsteyn, de grootste begraafplaats van Nederland

Het is de grootste begraafplaats van Nederland, maar met een zwart randje. De Duitse Oorlogsbegraafplaats in het Noord-Limburgse Ysselsteyn is 28  hectare groot en er zijn maar liefst 32.000 graven, allemaal voorzien van eenzelfde kruis. Zo goed als allemaal gesneuvelde Duitse soldaten uit de Tweede Wereldoorlog. Een enkeling was een zware oorlogsmisdadiger; veruit de meeste waren ook maar gewone jongens en mannen die naar het front gestuurd werden. Aan het begin liggen ook nog enkele slachtoffers uit de Eerste Wereldoorlog begraven die, ondanks de neutraliteit van Nederland, in ons land zijn gestorven of gevonden. Een bezoek aan de Duitse Oorlogsbegraafplaats gaat je niet in de koude kleren zitten. Dat komt door de combinatie van de massaliteit en oneindigheid enerzijds en de wrangheden van oorlogen anderzijds. Een plek voor bezinning.

>>> Lees meer over de indrukwekkende Duitse Oorlogsbegraafplaats in Ysselsteyn

De grootste van alle begraafplaatsen, de bijzondere Duitse Oorlogsbegraafplaats in Ysselsteyn

De kleinste begraafplaats van Nederland, Son en Breugel.

In alles het tegenovergestelde van Ysselsteyn is de begraafplaats in Son en Breugel. Niet de grootste maar juist de kleinste. Niet beladen, maar eigenlijk best grappig, voor zover een begraafplaats van grappig kan zijn.

In de begraafplaats van Son en Breugel treffen we welgeteld één grafmonument en is daarmee de kleinste algemene begraafplaats van Nederland. We treffen hem naast een oud ven, tegenwoordig een vijver in het Oost-Brabantse plaatsje. Goed opletten, want je bent er voorbij voordat je het in de gaten hebt. Hoe het kan dat er een algemene begraafplaats is met maar één graf, dat lees je in het blogartikel.

>>> Lees meer over de kleinste begraafplaats van Nederland in Son en Breugel

Het bijzondere graf in Son en Breugel, de kleinste van alle algemene begraafplaatsen

Ter navolging, de oudste particuliere begraafplaats van Nederland

Niet de kleinste, maar groot kunnen we deze begraafplaats in Scheveningen ook weer niet noemen. Wel is ook dit een unieke begraafplaats met ook nog eens een bijzondere naam: Ter Navolging. Begraafplaats Ter Navolging is de oudste particuliere begraafplaats in Nederland en opgericht om de doden niet meer binnen de stadsmuren te moeten begraven. De oude gewoonte om overledenen te begraven in en om de kerk kwam in de 18e eeuw steeds meer ter discussie te staan vanwege de hygiëne.

Ter Navolging lag aanvankelijk dan ook ver buiten de bebouwde kom op een duin in Scheveningen. De naam van deze bijzondere begraafplaats geeft aan dat de oprichters hoopten dan anderen dit voorbeeld zouden volgen, wat ook inderdaad gebeurde. Ironisch genoeg ligt de begraafplaats inmiddels volledig ingebouwd tussen de kantoorgebouwen van Scheveningen. Maar nog altijd openbaar toegankelijk tussen zonsopkomst en zonsondergang.

>>> Lees meer over de begraafplaats Ter Navolging in Scheveningen

De oudste particuliere begraafplaats van Nederland; Ter Navolging

De bekendste begraafplaats van Nederland: Zorgvlied

In een lijst met bijzondere begraafplaatsen mag de bekendste begraafplaats van Nederland natuurlijk niet ontbreken. Zorgvlied is ontstaan als de algemene begraafplaats van de gemeente Nieuwer Amstel. Tegenwoordig is het nog altijd de begraafplaats van Amstelveen, hoewel het volledig is omringd door Amsterdam.

Zorgvlied kun je met recht het Père-Lachaise van Nederland noemen, vanwege de vele bekende mensen die er begraven liggen. Tussen alle bijzondere graven vallen er twee in het bijzonder op. Het mausoleum en familiegraf van Oscar Carré, circusdirecteur en oprichter van theater Carré. Het andere opvallende graf is dat van Annie M.G. Schmidt, de beroemde kinderboekenschrijver. Een vrolijk en kleurrijk graf met talloze balpennen die rechtop in de aarde zijn gestoken. Er staan ook enkele giraffen tussen, verwijzend naar het door haar geschreven kinderliedje Dikkertje Dap.

het graf van Annie M.G. Schmidt op Zorgvlied

Het Graf van Lepejou, eerste moslimgraf in Nederland

De begraafplaats van Son en Breugel is de kleinste algemene begraafplaats, maar hier en daar tref je nog altijd losse graven aan. Misschien wel de meest bijzondere van allemaal is het graf van Lepejou in een bos in Haerst iets ten noorden van Zwolle. Het graf staat bekend als het oudste moslimgraf van Nederland.

Lepejou werd als huisknecht (lees: slaaf) meegenomen naar Nederland door Joan Hendrik Tobias. Het verhaal gaat dat Lepejou Tobias gered zou hebben tijdens een van de oorlogen in Indië, maar even waarschijnlijk is dat er een liefdesrelatie tussen beide heren bestond. Lepejou overleed in 1828 op 23-jarige leeftijd en is door Tobias op zijn landgoed begraven. Zijn grafschrift is zowel in het Latijn als Arabisch in de stenen gebeiteld.

Het graf van Lepejou

Het Oude Kerkhof in Roermond

Een van de meest bijzondere begraafplaatsen van Nederland tref je in het Limburgse Roermond: Het Oude Kerkhof. Het is slechts enkele jaren jonger dan Ter Navolging in Scheveningen. Roermond viel toentertijd onder de Oostenrijks-Habsburgse wetgeving en werd al in 1784 verplicht een begraafplaats buiten de stadsmuren in te richten (in Nederland pas in 1827). De gemeentelijke begraafplaats werd gerealiseerd rondom een kleine joodse begraafplaats. Niet ver van de “Kapel in ’t Zand”, een bedevaartsoord.

Tussen de vele schitterende monumenten op de begraafplaats valt er één wel heel bijzondere op: het graf met de handjes. Eigenlijk zijn het twee graven, voor een echtpaar waarvan de één protestant en de ander katholiek was. Beiden zijn vanwege hun geloof begraven op een ander deel van de begraafplaats. Maar als eerbetoon voor hun liefde reiken beide grafmonumenten elkaar de hand over de scheidingsmuur heen.

Het graf met de handjes in Roermond

De begraafplaats van Oterdum, de enige begraafplaats op een dijk

Een van de meest bizarre plekken waar ik ooit geweest ben is Oterdum in Groningen. Na de watersnoodramp in Zeeland werden alle dijken in Nederland versterkt en verhoogd, zo ook hier in Groningen. In het dorpje Oterdum lagen alleen de kerk en het kerkhof in de weg. Besloten werd dat de kerk het veld moest ruimen. Het kerkhof en de graven verdwenen onder de nieuwe zeedijk. De grafmonumenten daarentegen werden verwijderd en later op dezelfde plek teruggeplaatst, maar dan boven op de dijk. Het oogt nu bijna surrealistisch, een begraafplaats op een dijk.

Het dorp Oterdum zelf heeft het niet gered. De groei van de haven van Delfzijl leidde ertoe dat het dorp onteigend werd. Oterdum is inmiddels van de kaart verdwenen. Alleen de begraafplaats is nog over.

>>> Lees meer in “Hoe Oterdum verdween uit Groningen”

Een wel heel bijzondere begraafplaats: op een dijk in Oterdum

Boslust in Alphen, het enige toegankelijke pestkerkhof in Nederland

Nog een begraafplaats met een bizar verhaal is het Pestkerkhof in het Brabantse Alphen. In de middeleeuwen werden slachtoffers van de pest in provisorische kerkhoven buiten het dorp begraven. Na de epidemie zijn de perskerkhoven allemaal in de vergetelheid geraakt en verloren gegaan. Maar in de jaren ’30 werd het pestkerkhof in Alphen door een toenmalige pastoor en een heemkundige weer teruggevonden en opgeknapt. Het is nu het enige openbaar toegankelijke pestkerkhof van Nederland.

>>> Lees meer over het Pestkerkhof in het Brabantse Alphen

Het Pestkerkhof in Alphen

Margraten, de enige Amerikaanse begraafplaats in Nederland

In Zuid-Limburg ligt de enige Amerikaanse begraafplaats van Nederland. Duizenden soldaten die in de Tweede Wereldoorlog zijn gesneuveld zijn hier in Margraten begraven. De aanleg ervan begon al in 1944, dus nog tijdens de oorlog zelf. Alle gevallen soldaten (geallieerde en Duitse) werden hiernaartoe gebracht, soms wel 500 op een dag.

Na de oorlog zijn alle niet-Amerikaanse slachtoffers verplaatst en Amerikanen die elders in Nederland begraven waren zijn hiernaartoe gebracht. Meer dan de helft van de Amerikaanse lichamen zijn later gerepatrieerd naar de VS, maar nog altijd meer dan 8000 liggen er hier begraven.

>>> De Amerikaanse begraafplaats kom je tegen bij deze culturele fietstocht door Eijsden-Margraten

Amerikaanse begraafplaats in Margraten

Mausoleum Coopersburg

In het Friese Akkrum ligt Coopersburg, van oorsprong een woonvoorziening voor arme ouderen vernoemd naar de oprichter Frank Cooper. Frank Cooper klinkt Amerikaans, en dat is ook waar hij zijn rijkdom vergaarde met het toen grootste warenhuis ter wereld. De als Folkert Kuipers geboren Fries is zijn geboortestreek echter nooit vergeten.

Coopersburg zelf is nog altijd een fraai symmetrisch gebouw, maar geen begraafplaats. Net achter het Coopersburg tref je echter het mausoleum aan. Hier zijn Cooper met zijn eerste vrouw in 1907 bijgezet, drie jaar na zijn dood en dertig jaar na de dood van zijn vrouw. Het mausoleum zelf is een mooi voorbeeld van art nouveau en is rijkelijk versierd.

>>> Lees meer over Coopersburg en het mausoleum in Akkrum

Mausoleum van Cooper in Akkrum

Ommerschans, 19e-eeuwse begraafplaats van het bedelaarsgesticht

Net als Veenhuizen was Ommerschans een van de Koloniën van Weldadigheid en net als Het Vierde Gesticht was hier een begraafplaats. Ook de begraafplaats van Ommerschans is bewaard gebleven en nu een indrukwekkend plekje. Niet zo groot, maar wel met oude en verzakte grafmonumenten die zorgen voor de wat lugubere sfeer.

Ommerschans was van 1820 tot 1890 een gesloten kolonie waar bedelaars te werk werden gesteld. In totaal zijn er in die periode 5448 personen overleden. In veel jaartallen overleed meer dan 10% van de bevolking. Informatieborden op de plek waar ooit een lijkenhuisje stond geven een beeld van deze bijzondere plek.

De begraafplaats voor bedelaars in Ommerschans

Het kerkhof van de Oude Kerk, Hoogzand in Oostermeer

In het buurtschap Hoogzand (It Heechsân) bij het Friese Oostermeer (Eastermar) ligt naast de Oude Kerk een van de bijzondere begraafplaatsen van Friesland. Van de kerk staat alleen de toren nog recht overeind. De rest is halverwege de 19e eeuw gesloopt. Het kleine gebouwtje wat nu tegen de toren staat is later gebouwd als opbaarruimte.

De begraafplaats staat vol van symboliek. De toren (een rijksmonument) is rondom begroeid met klimop als teken voor vriendschap tot in de dood en als symbool voor het vasthouden aan herinnering. De klimop werd tijdens een restauratie in 1997 terecht gespaard. Vergeet vooral ook niet een blik te werpen op het toegangshek, verfraaid met veel andere symbolen, zoals het welbekende doodshoofd, de zandloper met vleugels en de slang die in zijn eigen staart bijt. De begraafplaats wordt nog altijd gebruikt, al vind je er ook een zeer oude grafzerk uit de 1648.

Het bijzondere kerkhof rond de Oude Kerk in Hoogzand (Oostermeer)

Bijzondere begraafplaatsen uit de prehistorie

Zolang er mensen zijn gaan er mensen dood en worden ze begraven. En dat is al heel erg lang, veel langer dan de bijzondere begraafplaatsen in het overzicht tot nu toe. Alleen daarom al wil ik ze niet onvermeld laten. Want ook de prehistorische mens heeft in Nederland op veel plekken een laatste rustplaats gekregen, die ook vandaag de dan nog te bezoeken zijn.

Paalgraven

Vorstengraf in  Oss, de grootste grafheuvel van Nederland

Op duizenden plekken in Nederland kun je oude grafheuvels vinden. Grafheuvels zijn doorgaans ontstaan doordat overledenen eerst gecremeerd werden en hun as vervolgens op een graf werd begraven. Na verloop van tijd werden de graven heuvels en vaak ook rondom voorzien van palen; paalgraven.

De grootste daarvan is het zogenaamde Vorstengraf in Oss. De grafheuvel daar heeft een doorsnede van maar liefst 54 meter en is deels uit de bronstijd en gebruikt tot omstreeks 600 voor Christus. De grafheuvel die je nu aantreft is een reconstructie uit 2003, nadat het graf was herontdekt in de jaren ’90. Aan de andere kant van de snelweg ligt Paalgraven, een eveneens gerestaureerd veld met veel grafheuvels met paalkransen.

>>> Lees meer over het Vorstengraf in Oss en Paalgraven

De grootste grafheuvel in Oss is ook een van de meest bijzondere begraafplaatsen van Nederland

Weerterbergen, het grootse urnenveld van Nederland

De grafheuvels bij Paalgraven zijn bekend vanwege het gelijknamige knooppunt, maar her grootste urnenveld met grafheuvels tref je in het zuiden aan: de Weerterbergen tussen Weert en Budel. Ooit was dit een gigantisch gebied van ongeveer 28 hectare aan grafheuvels. Veel ervan is verdwenen door erosie en roof, maar nog altijd is het met 2 hectare en ongeveer 100 grafheuvels het grootste van Nederland.

Verwacht geen woeste heuvels zoals bij Paalgraven. Hier zijn de grafheuvels geen hedendaagse reconstructies en heuvels zijn in de 3000 jaar behoorlijk afgevlakt. Maar wandelen in de Weerterbergen over de zandvlaktes en bossen is sowieso geen straf hier.

>>> Lees meer over de Weerterbergen

Weerterbergen, grootste urnenveld van Nederland

Hunebedden, de oudste graven van Nederland

Misschien minder talrijk dan grafheuvels, maar wel zo’n 1000 jaar ouder zijn de hunebedden. En met de immense keien eigenlijk ook wat indrukwekkender. Er zijn er nog 53 van over, op één na allemaal in Drenthe. De grootste hunebed bij het Hunebedcentrum vind je in Borger, maar je komt ze dus op meer plekken tegen. Bijvoorbeeld Hunebed D2 bij Westervelde in de buurt van Norg, niet ver van bos met grafheuvels en een hedendaagse natuurbegraafplaats.

>>> Lees meer over wandelen in de Kop van Drenthe langs Hunebed D2

Hunubed D2 in Westerveld in Drenthe een van de oudste van alle bijzondere begraafplaatsen

Meer bijzondere begraafplaaten?

Hierboven zie je mijn persoonlijke lijst met de meest bijzondere begraafplaatsen van Nederland. Is de lijst compleet? Nee, zeker niet. Ik heb zelf ook nog wel een paar bijzondere bergraafplaatsen op mijn te-doenlijst om te bezoeken? Ken jij een begraafplaats die om de en of andere reden uniek genoemd mag worden en die wat jou betreft niet in deze lijst mag ontbreken? Laat mij dat dan weten. Wie weet kom ik de begraafplaats bezoeken en voeg ik hem aan deze lijst toe. Je kunt het mailen naar marko@bestemmingbuitenlucht.nl of hieronder in de reacties toevoegen.

Blijf op de hoogte

Zet nu je emailadres op mijn mailinglist! Af en toe ontvang je een emailtje van me met een overzicht van de nieuwste blogs. De updates komen uit wanneer het uitkomt, dus zeer onregelmatig. Een beetje zoals ik zelf ben dus. Je emailadres wordt alléén voor deze mailing gebruikt.

Gerelateerde berichten

  1. Ter Navolging in Scheveningen
  2. vierde gesticht bergaafplaats veenhuizen
  3. Duitse Oorlogsbegraafplaats Ysselsteyn

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

4 comments