Grenspalen: wandelen op de grens van België en Nederland

Op de grens van Nederland en België tref je geregeld grenspalen aan. Ik kom ze vaak tegen tijdens wandelingen. Maar nog vaker zie ik ze dicht bij huis. Ik woon namelijk in een grensgemeente en in de directe omgeving staan er zoveel dat ze me nauwelijks nog opvallen. En toch hebben de grenspalen een erg interessante geschiedenis. En zo begon een wat obscure hobby: grenspalen verzamelen.


Niets missen van Bestemming Buitenlucht? Zet jezelf op de mailinglijst!


Wandelen langs de grenspalen

De leukste manier om grenspalen te fotograferen is toch wel te voet. Vaak is dit ook de enige manier, want ze staan lang niet altijd langs een begaanbare weg. Denk niet dat je ze zomaar kunt vinden. Heel veel grenspalen staan weliswaar op zichtbare plaatsen, maar lang niet allemaal. Als je verslagen van andere grenspaalverzamelaars leest, zie je dat men regelmatig naar dezelfde terug plaats terugkeert omdat ze hem nog niet gevonden hebben. Zelfs in mijn directe omgeving heb ik nog niet alle grenspalen gevonden. Soms staan ze op privéterrein. Soms staan ze diep in de bossen verborgen. Wat ook vaak voorkomt is dat een grenspaal midden in het land staat. ’s Winters geen probleem, maar ’s zomers niet te vinden tussen het hoge maïs.

Grenspaal 141 in een maïsveld
Nu is de maïs net geoogst, maar een week eerder was deze grenspaal onvindbaar.

Je kunt afzonderlijke wandelingen uitkiezen die langs de grens lopen. Vaak liggen er prachtige natuurgebieden in de grensstreek (landsgrenzen lopen meestal niet door de grote stad), dus een straf is het zeker niet. Op Bestemming Buitenlucht tref je de volgende wandelingen aan, waarbij je op de grens loopt en grenspalen aantreft

Wil je veel grenspalen tegenkomen tijdens een wandeling, denk dan eens aan het Grenslandpad. Dit Lange Afstand Wandelpad (LAW) volgt zoveel mogelijk de grens vanuit Sluis in Zeeland tot aan Thorn in Midden-Limburg. Je komt dan veel, maar zeker niet alle palen tegen. Het Grenslandpad houdt bij Thorn al op, dus het grootste deel van de Limburgse grens mis je dan nog.

De grenspalen

Je  bent wel even zoet als je alle grenspalen wilt verzamelen. Hoeveel er nu precies zijn is niet bekend. In 1843 is besloten om er 388 te plaatsen, genummerd van 1 tot 364. Op sommige punten waar de Maas de grens vormt, staan er twee palen, één aan de Nederlandse en één aan de Belgische kant. Later zijn er extra palen geplaatst aan het einde, omdat er door inpoldering een stuk land, en dus een stukje grens, bijkwam. Ondertussen zijn er ook wat palen zoekgeraakt en hier en daar nog een extra bij gezet. Waarschijnlijk zijn het er nu iets meer dan 400.

Vlaamse leeuw aan de Belgische zijde van een grenspaal
De Belgische Leeuw aan de Belgische zijde van de grenspaal.

De palen zijn van gietijzer en wegen 372 kilogram. Elke paal is voorzien van de Belgische Leeuw aan de Belgische zijde en de Nederlandse Leeuw met zwaard en pijlen aan de andere kant.  En elke paal heeft een nummer. De nummers lopen op vanaf grenspaal nummer 1 bij het Drielandenpunt in Vaals, tot 369 in Zeeuws Vlaanderen. Op bijna alle palen staat het jaartal 1843. Alleen in Zeeuw-Vlaanderen zijn er 7 grenspalen met een later jaartal, die zijn geplaatst na inpoldering.

De Belgisch Nederlandse grens is 458 kilometer lang. Gemiddeld liggen de palen dus ruim een kilometer uit elkaar. Tussen de palen in liggen grensstenen als extra markeringen. Deze zijn van hardsteen en kleiner dan de grenspalen. Echte fanatieke grenspaalverzamelaars zoeken ook deze stenen op.

Een kleine historie over de grenspalen

Nadat Napoleon verslagen werd, werden in 1815 Nederland, België en Luxemburg één land. Dat was niet voor lang, want al in 1830 verklaarde België zich onafhankelijk. Koning Willem I probeerde een jaar later zijn gezag te herstellen met de Tiendaagse Veldtocht, maar dat liep voor hem uit op een fiasco. Er volgde een wapenstilstand die maar liefst 8 jaar duurde . Uiteindelijk werd in 1839 in London het Vredesverdrag opgesteld, waarmee België een onafhankelijk land werd.

In de vier jaar die volgden werd onderhandeld tussen beide landen hoe de grens precies zou lopen. Pas op 8 augustus 1843 werd het grensverdrag gesloten dat de grens exact bepaalde. Tegelijk werd het vervaardigen van de grenspalen openbaar aanbesteed. De opdracht voor de grenspalen werd gegund aan een bedrijf uit Luik, dat dat voor 10.489,50 gulden wilde doen. De grensstenen werden voor een bedrag van 4.725 gulden vervaardigd door een bedrijf uit Maastricht.

Grenspaal in dichtbegroed bos
Sommige grenspalen zijn goed verborgen. Deze paal bijvoorbeeld staat in een behoorlijk dichtbegroeid stuk bos.

Zelf ook grenspalen zoeken?

Wil je zelf ook op grenspalensafari, zorg dat je weet waar de palen ongeveer staan. Zomaar naar de grens rijden en op goed geluk proberen een paal te spotten is een manier, maar prettiger is het als je een kaart hebt waar de palen en nummers op vermeld staan. De palen staan op topografische kaarten van 1:50.000 en 1:25.000, maar als je die voor de hele grens wilt kopen ben je erg veel geld kwijt. Moderner en goedkoper is het gpx-bestand waarop alle grenspalen staan aangegeven. Het is wel enigszins gedateerd (zo staat grenspaal 125 die pas in 2004 geplaatst is er niet op), maar veruit het andigste hulpmiddel op de grenspalen te vinden.

Daarnaast zijn er al verzamelaars vóór je geweest en sommigen daarvan hebben dat op een website bijgehouden.

  • Een van de eerste websites over grenspalen is Grenspalen.nl van Eef Berns. Hij heeft voor alle grenspalen bijgehouden waar deze gevonden zijn met een kopie van het stukje kaart. Nadeel is dat deze gefotografeerd zijn in de periode 1992-1998. Het kan dus zijn dat de situatie nu heel anders is. Dat vond hij blijkbaar zelf ook, en daarom heeft hij alle palen nogmaals bezocht. Dit keer staan ook de exacte coordinatern erbij. En je kunt zijn wandeling zelfs volgen met een gpx-bestand.
  • Van recenter datum zijn de vondsten van Peter Dirven op grensmarkeringen.be, ook met een duidelijk kaartje erbij. Op deze site tref je ook erg veel interessante achtergrondinformatie aan.
  • De vorige twee website zijn behoorlijk verouderd en een beetje internet 1.0. Dat ligt anders bij Peter Gorissen die op  www.dorpstraat21.nl/grenspalen/ zijn vondsten toont. Hier vind je niet alleen een kaartje, maar soms zelfs een google Maps locatie. Grootse nadeel is dat deze site alleen de Limburgse grenspalen in kaart heeft gebracht.
  • Tenslotte mag niet onvermeld blijven de site van Aafko Tuin. Hij deelt hier al zijn foto’s, maar ook erg veel oude documentatie zoals krantenknipsels, offertes en processen verbaal. Erg interessant! Aafko Tuin heeft ook uitgebreide en gedetailleerde documentatie geschreven over de Limburge palen.

Zeven palen in één klap: Thorn en de Maas

Wil je veel grenspalen in één wandeling zien? Bij Thorn staan er zeven palen op een pad van 2 kilometer. Je loopt hier bovendien door het prachtige natuurgebied de Koningssteen tussen Konikspaarden en Galloway runderen. Langs een dijkje staan de grenspalen hier heel dicht op elkaar. Dit komt doordat de grens hier aanvankelijk anders lag, maar een grenscorrectie ervoor gezorgd heeft dat de grens nu recht loopt. De grenspalen werden verplaatst naar de nieuwe grens, waardoor ze nu dicht op elkaar staan.

Vanuit Thorn loopt een zeer bijzonder pad langs de Maas langs zeven grenspalen.
Vanuit Thorn loopt een zeer bijzonder pad langs de Maas langs zeven grenspalen.

Enkele wetenswaardigheden over Nederlands-Belgische grenspalen

Grenspaal 1

Grenspaal nummer 1 staat bij het Drielandenpunt. Grappig genoeg staat deze eerste grenspaal al direct niet op de grens zelf, maar daar 50 meter vandaan. Deze grenspaal staat op het topje van de Vaalserberg, het hoogste punt van Nederland. Naast grenspaal 1 staan twee oude grenspalen die ooit wel op het echte drielandenpunt hebben gestaan.

Om het nog iets complexer te maken, het hoogste punt van Nederland ligt ook niet echt op het hoogste punt van Nederland,. In 2014 bleek dat eigenlijk 60 meter verderop te ligen. Los nog van het gegeven dat het echte echte hoogste punt van Nederland op Saba ligt, omdat Saba sinds 2010 onderdeel van Nederland is.

grenspaal nummer 1 bij Vaals
Grenspaal nummer 1 (foto uit collectie Eef Berns, www.grenspalen.nl)

Grenspaal 125 pas na 166 jaar geplaatst

Ter hoogte van Stevensweert vormt de Maas de grens tussen België en Nederland. Overal langs de Maas staan twee palen, een aan de Nederlandse oever en een aan de Belgische kant. Om een of andere reden was dat lange tijd niet het geval bij Grenspaal 125. Hier stond alleen een paal aan de Belgische kant. Ook in de documentatie van 1843 staat geen vermelding van een paal aan de Nederlandse kant, dus het lijkt hier niet om een fout te gaan.

Desalniettemin besloot men in 2004 om na 166 jaar alsnog een grenspaal te plaatsen. Toch lijkt er iets mis gegaan te zijn met het gieten ervan, want delen ervan zijn niet goed uitgevoerd en de cijfers zijn van een ander lettertype. De grenspaal aan de overkant (enkele foto’s hierboven) is overigens in 2017 nog herplaatst, nadat de meeste grindwerkzaamheden hier gestopt waren. De paal stond eerst dicht tegen de maas aan, maar is nu boven op de dijk geplaatst. Daar is ie beter beschermd tegen het water (maar wel vatbaarder voor de vogelpoep, zo te zien).

Afwijkende type cijfers
Detail van grenspaal 125, let afwijken type cijfers en slecht gegoten “o” en “=” tekens.

Grenspaal 184 maar liefst twee keer gestolen

Je houdt het niet echt voor mogelijk, maar in 2005 is grenspaal 184 gestolen. Hoe de dieven de 372 kilogram wegende paal, die middenop de heide van Plateaux Hageven stond, hebben meegenomen is een raadsel. Medewerkers van een fabriek in Maarheeze vond de paal een maand later terug voor de deur van het bedrijf, ingepakt in groen plastic. In november werd de paal herplaatst, zoals de wet voorschrijft.

Binnen een jaar was de paal echter alweer gestolen. Ditmaal werd hij niet meer teriggevonden. De daders van beide diefstallen zijn nooit gepakt. Waarom juist deze paal populair was bij het dievengilde is ook onbekend, maar mogelijk hangt heeft het te maken met het feit dat in de paal nog kogelgaten uit de Tweede Wereldoorlog zichtbaar waren.

Herplaatsing van de paal liet vervolgens 8 jaar op zcih wachten. In 2014 werd uiteindelijk een nieuwe paal, dus ook zonder de kogelgaten, geplaatst. Ditmaal stevig verankerd tegen mogelijke dieven.

Eigenaardigheden van grenspaal 246

Grenspaal 246 heeft een wat apart verleden. Deze paal is namelijk honderd jaar lang begraven geweest. De reden is dat men een weg wilde aanleggen, en de paal zou precies in het midden van de weg terecht komen. De oplossing was simpel: de grenspaal laten zakken tot onder het maaiveld. Even dacht men eraan om de paal zichtbaar te houden door er een metalen rooster boven te plaatsen, maar dat vond men te duur. Hij werd dus gewoon ingegraven.

Honderd jaar later, in 2004, hebben ze een nieuwe paal geplaatst, naast de weg. Hij staat dus eigenlijk niet op de grens, maar bijna twaalf meter daarnaast. Wat er precies met de oude paal gebeurd is, is niet bekend. In 1965 is vastgesteld dat de paal nog onder de weg aanwezig was, maar in de veertig jaar daarna is de paal verdwenen.

herplaatsing grenspaal 242
Grenspaal 242 herplaatst in 2004 nadat deze 100 jaar onder de weg begraven lag. (archieffoto uit collectie Eef Berns, www.grenspalen.nl)

Dodendraad uit WO I

De Nederlandse-Belgische grens had in de Eerste Wereldoorlog een wrang tintje. België was bezet door Duitsland, maar Nederland was neutraal. Veel Belgen wilden daarom vluchten naar het Noorden. Op de vluchtelingenstromen in te dammen hebben de Duitsers langs de hele grens een versperring aangelegd met metalen draden, met daarop 2000 Volt stroom. Op enkele plekken langs de grens kun je nog overblijfselen van de zogenoemde Dodendraad aantreffen, bijvoorbeeld bij Neeritter/Molenbeersel en bij Hamont.

De dodendraad recobstructie bij Neeritter, opd eachtergrond een grenspaal.
Reconstructie van de dodendraad nabij Neeritter. Op de achtergrond grenspaal 146.

Geen grenspalen in Baarle (Nassau/Hertog), of toch?

Het dorp Baarle Nassau (NL) of Baarle Hertog (B) staat bekend als dé grensgemeente van Nederland. Dit dorp ligt echter helemaal niet aan de grens, maar ligt volledig in Nederland. Wel zijn er heel veel kleine Belgische enclaves en dus zijn hier wel grenzen. Toch staan hier geen grenspalen. Hoe zit dat?

In 1843, toen de grens vastgesteld werd, had men de kwestie Baarle nog niet opgelost. En dat heeft ook nog heel erg lang geduurd, voordat men het hier eens was over de grens. Pas in 1995 (ja, NEGENTIEN-vijf-en-negentig) zijn de grenzen hier officiële staatsgrenzen geworden, nadat men er in 1974 overeenstemming over had bereikt.

De grenzen in Baarle zijn echter zo complex dat het onmogelijk zou zijn om op alle hoekpunten een paal neer te zetten. Het zouden er gewoon veel te veel worden. In plaats daarvan heeft men in 1976 een kopie van een grenspaal in het centrum geplaatst. Op deze grenspaal staan de nummer 214 en 215, omdat deze paal daartussen valt. Als jaartal staat er 1198 op, het jaar waarin dit bijzondere enclavegebied is ontstaan.

Andere grenspalen

Mocht je nu niet heel dicht bij de Belgisch-Nederlandse grens wonen, dan kun je nog steeds grenspalen verzamelen. Ook langs de grens met Duitsland staan grenspalen. Of je kiest ervoor om provinciegrenzen af te lopen, want ook daar zijn veel grenspalen te vinden. Ook rondom oude landgoederen zijn vaak nog grensmarkeringen te vinden. Deze binnenlandse afbakeningen zijn vaak wel minder structureel onderhouden, maar voor de liefhebber is er genoeg te ontdekken.

Tenslotte kun je ook op zoek naar historische palen, die oude grenzen afbakenen. Het mooiste voorbeeld dat ik ken is toch wel het Grenspaal de Oude Meulenstat (pdf). Al in de 16e eeuw stond hier een grenspaal. Nu staat er een vervangend exemplaar uit de 18e eeuw op de grens van Limburg en Noord-Brabant. Na de vrede van Munster was dit ook de landsgrens: tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en de Zuidelijke Nederlanden die onder Spaans bewind bleven. De door mij beschreven wandeling over de Hugterheide leidt je erlangs.

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

4 comments